- Hội thảo "Thực trạng và giải pháp phát huy giá  trị nghề sản xuất đồ chơi truyền thống của Hà Nội" hướng tới 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội đã diễn ra sáng 27.5 tại xã Phượng Dực (huyện Phú Xuyên).

Theo GS-TS Tô Ngọc Thanh - Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian VN - thì "Trò chơi là môi trường văn hoá của đồ chơi. Trò chơi còn thì đồ chơi còn".

Đồ chơi ngoại lấn sân

Theo TS Nguyễn Thị Tình (Trung tâm Nghiên cứu và hỗ trợ trẻ em), đồ chơi truyền thống là sản phẩm của văn hoá dân gian, thể hiện tâm hồn của nhân dân, có giá trị giáo dục rất lớn với trẻ em. Bà nói: "Nó hình thành cho các em tình yêu quê hương, yêu lao động; giúp các em phát triển tính sáng tạo, năng động. Nó cũng góp phần giáo dục các em những bản sắc văn hoá độc đáo của quê hương, đất nước".

Sản xuất đồ chơi truyền thống ở Hà Nội và các vùng phụ cận là một phần đặc sắc của văn hoá Thăng Long. Diều của thôn Bá Giang (xã Hồng Hà, Đan Phượng); tò he của làng Xuân La (Phượng Dực, Phú Xuyên); đèn ông sao, tiến sĩ giấy, đèn kéo quân thôn Đàn Viên (xã Cao Viên, Thanh Oai); tàu thuỷ sắt của Khương Đình (quận Thanh Xuân); chuồn chuồn tre của xóm chùa Tây Phương (Thạch Thất)... từ lâu đã đi vào đời sống của bao thế hệ người Hà Nội và theo chân các nghệ nhân nhân rộng ra nhiều vùng trong cả nước.

Tuy nhiên, đồ chơi truyền thống của Hà Nội nói riêng và trên cả nước nói chung đang bị lãng quên, thậm chí còn có nguy cơ biến mất. Dạo quanh thị trường đồ chơi, điều dễ nhận thấy là các loại đồ chơi truyền thống chiếm thị phần nhỏ, hầu hết chỉ được sản xuất ít ỏi trong các dịp lễ hội. Ngày càng nhiều nghệ nhân muốn bỏ nghề.

Nghề nặn tò he ở xã Phượng Dực được đánh giá là độc nhất vô nhị ở VN, một thời là nghề mang lại thu nhập chính cho cả xã Xuân La. Tuy nhiên, đã có thời gian nghề rơi vào tình trạng bị ruồng bỏ. Hiện chỉ còn khoảng 1/4 dân số trong thôn còn bám nghề và thu nhập rất thấp.

Các nghệ nhân làng nghề múa rối Tế Tiêu (Mỹ Đức, Hà Nội) cũng đang trong tình trạng tương tự. Thu nhập chỉ dựa vào số lần biểu diễn và lượng khách tham dự với giá vé chỉ vài nghìn đồng, trong khi để tổ chức được các buổi biểu diễn, họ phải tự tìm nguồn kinh phí. Số nghệ nhân còn bám nghề hiện chỉ còn đếm trên đầu ngón tay...

Trong khi đó, đồ chơi ngoại, chủ yếu xuất xứ từ Trung Quốc chiếm tới 80% thị trường đồ chơi VN, với rất nhiều chủng loại, mẫu mã, loại hình. Hà Nội và TP.Hồ Chí Minh là hai trung tâm bán sỉ, bán lẻ lớn nhất các mặt hàng này.

Điều đáng nói là trong đó có không ít các loại đồ chơi phản giáo dục và còn có thể gây nguy hiểm với trẻ em. Kết quả tổng hợp của Trung tâm Cenforchild cho thấy, đã có 84.000 trường hợp trẻ em bị tai nạn thương tích do đồ chơi gây ra, trong đó có cả những trường hợp dẫn tới tử vong trong vòng 4 năm trở lại đây.

Năm 2008, tại Bệnh viện Nhi Đồng 1 tiếp nhận gần 500 trẻ nhập viện do dị vật tai, mũi, đường thở mà thủ phạm là đồ chơi. Đồ chơi bạo lực, phản cảm như súng, gươm, mặt nạ dữ dằn, hình ác quỷ... cũng được bày bán tràn lan, mà theo các chuyên gia tâm lý thì chúng có thể ảnh hưởng xấu tới nhân cách, hành vi của trẻ em.

Cách nào khôi phục?

Cách nào khôi phục và phát triển các làng nghề sản xuất đồ chơi truyền thống? Bài toán đã được đặt ra từ lâu, song không dễ tìm lời giải khả thi.

Theo ông Nguyễn Văn Sự - GĐ Cty CP đồ chơi Babyhope: "Khó khăn của các làng nghề sản xuất đồ chơi truyền thống liên quan tới vốn, nguyên liệu, công nghệ và thị trường. Mà những điều này thì không thể giải quyết trong ngày một, ngày hai. Để khắc phục, đòi hỏi phải có sự hỗ trợ của các hệ thống chính sách ưu tiên, sự tư vấn, tài trợ của các tổ chức nghiên cứu khoa học, các tổ chức phi chính phủ và các nhà hảo tâm.

Sự ra đời của CLB Nghệ nhân các làng nghề và mạng lưới CLB các làng nghề cũng là một sáng kiến thiết thực giúp các làng nghề chia sẻ kinh nghiệm, cùng nhau giải quyết khó khăn".

Ông Sự cũng phân tích, đồ chơi ngoại "lấn sân" thành công là vì có màu sắc và âm thanh hấp dẫn trẻ, giá thành phù hợp với người có thu nhập thấp. Trong khi đồ chơi truyền thống VN nhanh rách, hỏng, thời gian sử dụng được ít, mà giá thành lại đắt hơn.

GS-TS Tô Ngọc Thanh nhìn nhận ở một góc độ khác: "Tại sao đồ chơi của ta không cạnh tranh được với đồ chơi ngoại? Vì chính chúng ta đã giết chết nó, bằng việc giết chết môi trường của nó, tức là các trò chơi dân gian. Đồ chơi là một bộ phận của trò chơi. Trò chơi là môi trường văn hoá của đồ chơi. Thế nhưng, dường như đã từ lâu chúng ta quên không dạy cho trẻ em cách chơi những trò chơi VN. Trong nhà trường không có, hoặc chăng là còn hạn chế. Ngay ở vùng nông thôn, giờ cũng chẳng còn thấy trẻ con chơi chọi trâu lá đa, chọi cỏ gà nữa...

  Chúng tôi đã làm thử nghiệm trong trường mẫu giáo và thấy các em rất thích thú khi chơi các đồ chơi của cha ông. Trò chơi là môi trường văn hoá của đồ chơi.Trò chơi còn thì đồ chơi còn".

                                                                      Giang Hải

                                                        Nguồn: Lao động .com.vn