Nguyên phi Ỷ Lan đã được nhân dân ở các thời đại khác nhau kính trọng và thờ phụng; đặc biệt là ở Hương Siêu Loại xưa, nơi sản sinh ra một người phụ nữ kiệt xuất: “Đảm việc nhà, giỏi việc nước”, và chính nơi đây có những quần thể di tích đình, đền, chùa và các lễ hội gắn liền với những truyền thuyết về Nguyên phi Ỷ Lan.      

     

 Trong các di tích thờ Nguyên phi Ỷ Lan ở Hương Siêu Loại, có ba cụm di tích tiêu biểu thờ Bà đó là: Đền Ghênh – Như Quỳnh – Hưng Yên; Đền Bà Tấm ở Dương Xá – Gia Lâm – Hà Nội; Cụm di tích Đền – Đình – Chùa  Phú Thị, Gia Lâm, Hà Nội. Các di tích có những lễ hội riêng gắn với các sự kiện của cuộc đời Bà trong lịch sử cũng như trong truyền thuyết mang những ý nghĩa, sắc thái hết sức đặc biệt mà không một di tích và lễ hội nào trong vùng có được.     

      

Các lễ hội đã tái hiện lại những truyền thuyết dân gian cũng như các giai đoạn lịch sử về cuộc đời của Nguyên phi Ỷ Lan; Trong lễ hội đền Ghênh , lễ rước kiệu ông Hàng Dầu đi trước gắn với truyền thuyết về Ông Hàng Dầu đón trước được vận mệnh một cô thôn nữ hái dâu sẽ trở thành một hoàng hậu sau này. Hay nghi thức, tục lệ liên quan đến cô Tấm ở đền Bà Tấm, hình tượng cô Tấm lam lũ, thông minh đến vị Nguyên phi Ỷ Lan tài ba xuất chúng … Hay tục Bông Sòng ở hội làng Phú Thị (Sủi) gắn với sự tích đầu thai của vua Lý Nhân Tông…vv.           

Đến nay ranh giới địa lý hương Siêu Loại xưa đã biến đổi. Theo Đại Nam nhất thống chí phần tỉnh Bác Ninh ghi chép về hương Siêu Loại cho rằng: Hương này còn có tên là Thổ Lỗi. Đại Việt sử ký toàn thư chép: Vào năm 1068, triều đình cho đổi tên Hương thổ lỗi thành Hương Siêu Loại, vì Thổ Lỗi là nơi sinh ra Nguyên phi Ỷ Lan . Ở thời Lý, Hương Thổ Lỗi hay Hương Siêu Loại khá rộng, trong đó bao gồm một liên hợp các thôn, trang khác nhau. Vì vậy Bà Ỷ Lan sinh ra và lớn lên ở thôn nào trong số những thôn, làng trong hương Thổ Lỗi (Siêu Loại) xưa, vẫn là vấn đề đang được các nhà khoa học bàn luận nhiều và chưa có kết luật chính thức.          

Giáo sư Trần Quốc Vượng sau khi nghiên cứu các tư liệu và khảo sát thực tế tại Dương Xã đã khoanh một vùng không gian văn hoá: Không gian Ỷ Lan, vùng Dâu – Dương – Ghênh bên dòng sông Thiên Đức là quê hương Ỷ Lan.           

Theo ý kiến cá nhân, tác giả bài viết quan niện: Nguyên phi Ỷ Lan với thân thế và sự nghiệp của mình, với những đóng góp “Trị quốc, an dân”, với tài “Kinh bang, tế thế” về kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội….dưới triều đại nhà Lý thì địa danh quê hương Bà đã vượt xa ra khỏi hương Siêu Loại xưa và mang tầm cỡ quốc gia. Chính vì vậy, đến nay ở  nhiều địa phương đều có đền thờ Bà.  Để tìm ra một xã hạt nhân nào đó trong hương Siêu Loại xưa làm quê gốc của Bà đang còn là vấn đề cần phải được nghiên cứu và thảo luận nhiều.           

 Bài viết kết hợp chặt chẽ với ranh giới hương Siêu Loạn xưa(Mặc dù Hương Siêu Loại xưa thời Lý cho đến nay đã có nhiều biến đổi và bị phân chia hành chính), Từ thế kỷ XI vùng đất này đã nổi danh khắp cả nước suốt mấy nghìn năm lịch sử với tên gọi Thổ Lỗi rồi Siêu Loại vì đã sinh ra một nhân vật xuất sắc của vương triều Lý – Nguyên phi Ỷ Lan. Bà Là nhân vật lịch sử lớn được sử sách xưa ghi chép nhiều. Huyền thoại, truyền tích về bà phủ trùm lên một vùng văn hoá lịch sử lớn của Hương Siêu Loại xưa.           

 Với tiêu đề: Việc phụng thờ Nguyên phi Ỷ Lan ở hương Siêu Loại, mà việc phụng thờ thường gắn liền với di tích và thể hiện trong lễ hội, bởi vậy trong các bài viết tiếp theo, tác giả sẽ lần lượt đề cập tới 3 di tích và lễ hội tiêu biểu:(Đền Ghênh – Như Quỳnh – Hưng Yên; Đền Bà Tấm ở Dương Xá – Gia Lâm – Hà Nội; Cụm di tích Đền – Đình – Chùa  Phú Thị, Gia Lâm, Hà Nội.).Đây là những di tích và lễ hội mang những sắc thái đặc biệt liên quan đến cuộc đời của Nguyên phi Ỷ Lan với những truyền thuyết, huyền thoại về Bà ở hương Siêu Loại.           

Các bài viết tập trung khai thác các giá trị văn hoá vật thể (Di tích), và văn hoá phi vật thể(Lễ Hội). Thông qua việc nghiên cứu các di tích và lễ hội thờ Nguyên phi Ỷ Lan ở Hương Siêu Loại, phần nào tìm ra dược những dấu ấn, những yếu tố văn hoá truyền thống lắng đọng trong các di tích, thần tích, lễ hội.

           

          Phần 2: Khái quát về Nguyên phi Ỷ Lan  ở vùng Siêu Loại.

                                                                        

                                                             Ths.Lê Kim Thanh